Resim 1: 8-9 cm'lik boyuna karşın Neetroplus nematoplus saldırganlıkta zebra çikliti bile geride bırakıyor.

Orta Amerika'daki Nikaragua Gölü'de hayat hiç kolay değil; ekmek aslanın ağzında, aslan da ağzına gireni yutmak için her an tetikte. Nikaragua Gölü, Cichlasoma nigrofasciatum (bildiğimiz zebra çiklit), Neetroplus nematoplus, Midas çiklit adıyla da bilinen Amphilophus citrinellus gibi çok sert çiklitlerin anavatanı. Bütün bu çiklitler, üremek için gölün kayalık kıyılarına geliyorlar. Yer kapıp yavrularını yetiştirebilmek için aralarında kıyasıya bir mücadele sürüp gidiyor. Her bir tür, diğer türlerin yavrularının can düşmanı.

Hatta yer darlığının kendini iyice hissettirdiği durumlarda balıklar yavrularını korumak için kendi türdaşlarına karşı bile tetikte durmak zorunda kalıyor. Özellikle henüz yumurtlamamış genç balıklar azılı birer yavru balık terminatörü olabiliyor.

Resim 2: Tanıdık bir sima, zebra çiklit. Cichlasoma nigrofasciatum. Doğal formların özellike dişilerinde göze çarpan turuncu-altın renkler akvaryumda üretilen nesillerde genellikle yok olur.

Zebra çiklitin ne kadar sert ve yavrularını ne kadar hırslı koruyan balıklar olduğunu çoğu akvaryum sahibi bilir. Üstelik bizim akvaryum şartlarında gözleyebildiğimiz, nesiller boyunca akvaryumlarda üretilmiş, doğadan ve doğal seleksiyon baskısından uzak yaşamış, muhtelemen de yakın akraba eşleşmeleri yüzünden dejenerasyona uğramış balıkların yontulmuş davranışları. Doğadaki zebra çiklitler çok daha vahşi, çok daha saldırgan. Zorlu doğal şartlar altında soylarını sürdürebilmek için öyle de olmaları gerekiyor.

Neetroplus nematoplus küçük boyuna rağmen saldırganlıkta zebra çikliti bile geri bırakan bir tür. Bu balıklar, üreme kolonilerini özellikle kendilerinin iki misli boyundaki Midas çiklit kolonilerinin ortasında kuruyorlar ki dev predatör çiklit Parachromis dovii'ye karşı Midas çiklitlerin korunma (ve kurbanlık) kalkanından yararlanabilsinler. N. nematoplus, eşi görülmemiş edepsizliğiyle iri kıyım Midas çiklitler arasında bile kendisine yer açmakta zorlanmıyor.

Resim 3: Nikaragua Gölü'nün boyu 70 cm'yi ağırlığı 7 kilogramı bulan dev predatör çikliti Parachromis dovii, eski adıyla Cichlasoma dovii. Kocaman ağızlı bu balığın temel geçim kaynağı zebra çiklit ve N. nematoplus, yetişkinleri dahil. Bir seferinde 4000'e kadar yumurta bırakıyor fakat yumurta ve yavrularının çoğu küçük çiklitlere yem oluyor.

Evet, bir de boyu yarım metreyi bulan dev çiklit P. dovii var. Kocaman ağızlı bu balığın temel geçim kaynağını zebra çiklitler, N. nematoplus ve genç Midaslar oluşturuyor. Fakat P. dovii'nin önemli bir sorunu var; binlerce yumurta bırakıyor ama yavrularının neredeyse tamamını sinsice saldıran küçük çiklitlere kurban veriyor. Hatta öyle ki, yılın belirli dönemlerinde zebra, N. nematoplus ve Midas çiklitlerinin temel besin kaynağını P. dovii yavruları oluşturuyor. Çelişki gibi gözükebilir ama çok yönlü gelen çevik saldırılara karşı iri gövdesi, P. dovii'ye kendi yavrularını koruma konusunda bir engel oluşturuyor. Bütün bu çetin ceviz haşarı balıklar arasında bir de uysallığı ve kibarlığıyla dikkati çeken bir çiklit var ki adı Hypsophtys nicaraguensis, Nikaragua çikliti. Genellikle açık sular ve kumluk alanlarda yüzmelerine karşın üremek için kayalık bölgelere ihtiyaç duyuyorlar. İşte onların sorunu da burada başlıyor; 20 cm'yi bulan boyuyla bu balık yer kapma konusunda feleğin çemberinden geçmiş N. nematoplus ve zebra çiklitleriyle baş edemiyor; çoğu zaman kovulup soluğu tekrar derin sularda alıyor.

Resim 4: Diğer Nikaragua Gölü çiklitlerine göre çok uysal ve pasif kalan Hypsophrys nicaraguensis, eski adıyla Cichlasoma nicaraguensis. Normalde derin suları ve kumluk kıyıları tercih eder; sadece üremek için kayalık kıyılara uğrar.

Davranış biçimlerimi inceleyen biyolog McKaye, bu zorlu yaşam şartlarının hüküm sürdüğü gölde çok ilginç sahnelere tanık olmuş. McKaye, birkaç yerde yetişkin H. nicaraguensis erkeklerinin, üçlü dörtlü gruplar halinde, çevik savunma muhafızları gibi P. dovii çiftlerine yavrularını korumada yardım ettiklerini, özellikle yaklaşan zebra ve N. nematoplus gibi küçük çiklitleri hiddetle kovduklarını gözlemiş.

Resim 5: Nikaragua Gölü'nün ileri gelenlerinden Midas çiklit Amphilophus citrinellus, eski adıyla Cichlasoma citrinellus. Davranış biçimleriyle ilgili çok sayıda bilimsel araştırmaya konu olmuş ilginç bir çiklit türü. Genç yavrularını diskusa benzer şekilde kısmen besleyici deri salgılarıyla besliyor.

P. dovii çiftleri, yetişkin H. nicaraguensis erkeklerini başta şüpheyle karşılayıp birkaç kez kovaladıktan sonra kolayca yardımcı olarak kabul ediyorlarmış. Çevik kuvvetleri oluşturan H. nicaraguensis erkekleri, P. dovii yavruları henüz küçükken bütün saldırılarını zebra ve N. nematoplus'lara yöneltiyorlarmış. Yavrular biraz büyüyünce de zebra ve N. nematoplus'ları bırakıp tehlikeli olabilecek daha büyük balıkları kovalıyorlarmış. Hatta bir seferinde McKaye, bir grup erkek Nikaragua çiklitinin dönüşümlü olarak iki P. dovii ailesine birden yardım ettiğini gözlemiş ve bütün bu sahneleri filme de almış. McKaye'den sonra yapılan gözlemlere göre anlaşılmış ki, P. dovii çiftlerinin H. nicaraguensis erkeklerinin koruması olmadan tek bir yavru büyütme şansları yok denecek kadar az.

Bu gözlemler, başlangıçta bilim adamlarını bir hayli şaşırtmış, çünkü bu işbirliğinin P. dovii'ye ne kadar yararlı olduğu belli, ama Nikaragua çiklitine ne yararı var? Nikaragua çiklitine bir yararı yoksa bu tip bir davranış biçimi nasıl evrimleşebilmiş?

Bu konuya mantıklı bir açıklama getiren yine McKaye olmuş. P. dovii'ye yardım etmek Nikaragua çiklitinin çıkarına, çünkü P. dovii'ler üreme alanı konusunda Nikaragua çiklitinin ezeli düşmanları olan zebra ve N. nematoplus çiklitleriyle besleniyor. Ne kadar çok P. dovii olursa, Nikaragua çiklitine kayalık üreme alanlarında o kadar çok yer açılıyor.

Yetişkin Nikaragua çiklitleri P. dovii'ye yem olmayacak kadar büyük, orta boy gençleri ise daha çok derin sular ve kumluk alanlarda dolaşıyor. P. dovii'nin beslenme alanı ise kayalık bölgeler. Yani bir predatör olarak P. dovii Nikaragua çiklitleri için bir tehlike değil. Kayalık bölgede büyüyen çok küçük yavrular için ise esas tehlike zaten P. dovii değil; bıçkın zebra ve N. nematoplus'lar.

Zebra ve N. nematoplus'lar, Nikaragua çiklitlerinin üreme alanlarını ne kadar kısıtlarlarsa, o kadar çok hayal kırıklığına uğramış erkek H. nicaraguensis çevik kuvvetlere katılıp P. dovii'lere hizmet ediyor; dolayısıyla da o kadar çok P. dovii yavrusu hayatta kalıp Zebra ve N. nematoplus yiyerek Nikaragua çiklitlerine yer açıyor.

Doğanın evrimle geliştirdiği dahice stratejilerine bir örnek daha...

Kaynaklar The Cichlid Fishes: Nature's Grand Experiment in Evolution, George W. Barlow Die Buntbarsche Amerikas, Band 1, Rainer Stawikowski, Uwe Werner