Yaşamda bir çok sorunun yanıtı gibi bu soruda da evet yada hayır gibi bir yanıt vermek kolay değildir. Deniz akvaryumculuğu tatlı su akvaryumculuğuna göre henüz genç sayılabilecek bir hobidir. Bu hobinin ilk başladığı yıllarda ancak kısıtlı sayıda canlı akvaryumlarda sağ kalabiliyordu, özellikle mercan akvaryumlarında başarı neredeyse imkansızdı. Ancak bilgi birikiminin gelişmesiyle bir çok tür akvaryumlarda sağlıklı olarak gelişmeye başladı. Deniz akvaryumculuğunda canlılar, temel olarak ana vatanlarından kopartılarak evimize ulaştırılmaktadır. Bu türlerin toplanmasının hassas doğal dengelere zarar vermesi kaçınılmazdır. Toplanış şekli bu zararın miktarını ortaya koymaktadır. Birkaç yıl öncesine kadar yaygın olan suya konsantrasyonu yüksek, toksik maddeler (Ciyanid) atılıp balıkların toplandığı sistem doğaya büyük zararlar vermekteydi.

Resim 1: Bir balık adam mercan kayalıklarında kepçeyle balık yakalamaya çalışıyor. Balık, akvaryumlarda beslenilmek üzere doğal ortamından koparılıp alınıyor. Kepçeyle balık yakalamak, sadece yakalanana değil, çevredeki diğer balık ve mercanlara da çok büyük zararlar veren kimyasal madde (siyanür, siyanid) kullanımına kıyasla zararsız bir yöntem. The book of the Marine Aquarium, Nick Dakin

Ayrıca bu şekilde toplanan balıklarda, toksik maddelerin oluşturduğu hasarlar bu balıklarda yaygın kayıplara neden olmaktaydı. Deniz akvaryumculuğunda bilinçlenme, bu tür balıklarda oluşan bozuklukların akvaristler tarafından rahatlıkla saptanması, batı ülkelerinde oluşan çevre bilinci bu tarz toplamaları tam olarak yok etmese de azaltmayı başardı. Ülkemizde de kendi gözlemim getirilen balıkları büyük kısmının sağlıklı sistemlerle toplandığı yönündedir. En sağlıklı sistem ağ ile toplama “net caught” sistemidir. Bu sistemde doğaya minimal zarar vermek mümkündür. Mercan ve son yıllarda yaygınlaşan canlı kaya toplanması da doğaya zarar vermektedir. Yılda birkaç cm kadar uzayabilen özellikle sert mercanlar bu konuda daha da hassastır.

Deniz akvaryumculuğu tüm dünyadaki yaygınlığına ait sağlıklı bir istatistliğe ulaşamamış olsak da bu pazarın gelişmiş ülkelerle sınırlı kaldığını düşünmekteyiz. Sağlıklı sistemlerle toplanmış türlerin doğaya zararının minimal olacağı açıktır. Eski bir tatlı su akvaristi olarak bir çok tatlı su türlerinin de birkaç on yıl öncesine kadar doğadan toplandığı, bilgi birikimi arttıkça akvaryum koşullarında üretildiğini gözlemledim.Bu trendin deniz akvaryumculuğunda da oluşmaması için hiçbir neden yoktur. Son yıllarda bir çok anemonfish ve damsel türlerinin akvaryum koşuklarında üretildiğini bilmekteyiz (bkz. Tablo1). Almanya’da bulunduğum sıralarda metal halid lambalardan oluşan inanılmaz basit sistemlerde sert mercanlar üretildiğine tanık oldum. Ayrıca tropikal denizlerde tıpkı balık çiftliklerinde olduğu gibi mercan çiftlikleri kurulma çalışmaları başlamıştır. Biraz iyimser bir görüşle birkaç on yıl içerisinde deniz akvaryumculuğunun doğaya verdiği zararın zamanla çok azalacağını öngörebiliriz. Özellikle mercanlara ve doğaya zarar veren küresel ısınma, deniz kirliliği, kentleşme sorunları çözülemezse akvaryumlarda beslediğimiz bir avuç canlı son örnekler olabilir. Denize yakın bir kentin, limanların, tarım arazilerinin onlarca kilometrelik bir alan içerisinde canlılara zarar verdiği gösterilmiştir. Milyarlarca insanı doyurmak için modern teknelerle yapılan balık avcılığının da doğaya zarar vermediği düşünülemez. Bu etkenler arasında deniz akvaryumculuğunun payının çok fazla olmaması gerekmektedir.

Kişisel olarak deniz akvaryumculuğunu doğaya verdiği zararı minimale indirmek için ne yapabiliriz?

1. Deniz canlıları ticareti yapan kuruluşlarla uygun iletişim kurularak “net caught” (kepçeyle yakalanmış) türlerin getirilmesi sağlanabilir. Bu unsur, reklam amacıyla tıpkı batı ülkelerinde olduğu gibi vurgulanabilir.
2. Akvaryum koşullarında üretilen canlılar daha dayanıklı olmaktadır. İthalatçı firmaların satış listelerinde sertifikalı bu tür canlıları bulundurmaları, her ne kadar fiyatları şu an pahalı da olsa , akvaristlerin ilgisini çekeceğini ve belki de ülkemizde de bu tür üretim merkezlerinin kurulmasını özendirebileceğini düşündürmektedir.
3. Doğada tehdit altında olan türlerin adları uluslararası kuruluşlardan alınabilir ve bu türler piyasada olsa bile tercih edilmeyebilir.Örnek olarak birkaç yıl öncesinde yeni saptanmış, ilgi çekmiş ve yaygın olarak akvaryumlara taşınmış olan Banggai Cardinalfish üremesi zor olduğu ve dar bir bölgede yerleştiği için yok olmayla karşı karşıya kalmıştır.
4. Alınan her canlıya saygı gösterilmelidir. Bu canlıyı alabilecek maddi güce sahip olmak bu canlıyı öldürme hakkını saklı tutmaz. Akvaryum koşullarında uzun süre yaşayamayan canlılardan genellikle uzak durmak gereklidir.
5. Ülkemizde de Akdeniz kökenli bir çok canlı bulunmaktadır, bu canlıların özellikle yurt dışına çıkışlarında çeşitli yasal düzenlemelerin oluşturulması için sivil platformlar oluşturulmalıdır.

Sonuç olarak deniz akvaryumculuğu kaçınılmaz olarak doğaya az yada çok zarar vermektedir; ancak bu zararın minimale indirilmesi mümkündür. Bu güzel hobinin gün olup doğaya hiç zarar vermemesi dileğiyle..... bilinçli akvaryumculuk.
Dr. Önder Bozdoğan

Deniz Akvaryumlarında Üretilebilen Türler
Palyanço balıkları